Zmiana podkładki - przybyła nam nowa podharcmistrzyni. Apel Hufca Szczecin Pogodno, 17.04.2023
„Ten artykuł powinien przeczytać każdy instruktor!” – hm. Ryszard Polaszewski
Próba na stopień nie jest egzaminem, tylko częścią Twojej drogi – ma pomóc Ci się rozwijać, odkrywać nowe możliwości i umacniać w służbie. Kiedy dobrze zrozumiesz jej sens i zaplanujesz zadania naprawdę dla siebie, Komisja Stopni Instruktorskich nie będzie przeszkodą, lecz wsparciem. Ten tekst to zbiór wskazówek opartych na doświadczeniu pracy w komisjach stopni – o tym, jak pisać zadania z sensem, jak jasno określać cele i jak uniknąć typowych błędów przy otwieraniu próby.
Z mojego doświadczenia w pracy w komisjach stopni instruktorskich (hufcowych i chorągwianej) wynika, że bywają sytuacje, kiedy podczas otwierania próby na stopień pojawiają się różnice zdań, wzajemne niezrozumienie, a często również – zupełnie niepotrzebnie – emocje. Biorąc pod uwagę różnice wieku (czasem pokoleniowe), doświadczenia, sfery aktywności – jest to zrozumiałe.
Warto zatem spróbować odpowiedzieć sobie na pytanie, czego oczekuje ode mnie KSI.
Wspólny cel
Bardzo ważne jest uświadomienie sobie, że KSI i kandydat wraz z opiekunem nie są przeciwnikami – mają ten sam cel. Celem tym jest przygotowanie instruktora do nowych zadań, zaplanowanie jego drogi rozwoju. KSI jest po to, aby go w tym wspierać, ale również po to, a by dbać o właściwy poziom prób i zgodność z obowiązującymi w ZHP dokumentami.
Osiągnięcie tego celu jest możliwe jeśli będziemy szukać rozwiązań, a nie problemów. Kiedy będziemy rozmawiać: wypowiadać swoje zdanie i słuchać uważnie, starając się zrozumieć. Można by napisać: „słuchać uważnie drugiej strony”, ale przecież nie ma drugiej strony! Jesteśmy my – instruktorzy, razem!
Jest jeszcze ktoś ważniejszy od nas – nasi harcerze.
Wychowanie młodego człowieka
- Misja ZHP
Misją ZHP, sformułowaną w Statucie ZHP (§ 3, pkt 1), jest wychowywanie młodego człowieka, czyli wspieranie go we wszechstronnym rozwoju i kształtowaniu charakteru przez stawianie wyzwań.
Składając zobowiązanie instruktorskie jesteśmy świadomi odpowiedzialności wychowawcy. Deklarujemy chęć pracy nad sobą i pogłębiania wiedzy i umiejętności.
- Po co są instruktorzy
Sensem służby instruktorskiej oraz działania w ZHP starszyzny jest właśnie wychowywanie w sposób bezpośredni albo pośredni (tzn. przez wspieranie wychowania lub tych instruktorów, którzy bezpośrednio wychowują).
Nie można tutaj pominąć zobowiązania każdego instruktora: „wychowam swego następcę”. Bycie opiekunem prób instruktorskich to jedno z ważniejszych podejmowanych przez nas działań wychowawczych. Tu kończy się ciąg wychowawczy – proces rozpoczęty przez nas na pierwszych zbiórkach naszego harcerza. Instruktorzy mają prawo, ale przede wszystkim obowiązek być opiekunami prób.
- Po co są stopnie instruktorskie
Stopnie instruktorskie wyznaczają drogę rozwoju instruktorskiego. Mają przygotować instruktora do bezpośredniej roli wychowawcy (przewodnik) lub do wspierania i kształcenia wychowawców (podharcmistrz, harcmistrz).
Praca z grupą młodzieży lub z drużynowymi i innymi zespołami instruktorskimi wspierającymi drużynowych jest fundamentem próby na stopień.
Instruktor-senior to również wychowawca
- Wymagania stopni instruktorskich
Jeśli więc ktoś aspiruje do zostania instruktorem lub zdobycia kolejnego stopnia instruktorskiego, wówczas z zasady musi podporządkować się przepisom dotyczącym zdobywania stopni instruktorskich, które przecież nie czynią dla zdobywających stopnie żadnych wyjątków ze względu na doświadczenie, liczbę pełnionych funkcji czy wiek.
Doświadczenie życiowe czy wiek mają oczywiście znaczenie podczas zdobywania stopni, jednak jest to znaczenie nie dla trybu czy zasad zdobywania stopnia, ale dla zadań konkretnej próby instruktorskiej. Zadania muszą gwarantować osiągnięcie poziomu zawartego w idei stopnia oraz spełnienie wymagań próby, co nie zawsze jest tożsame z bieżącą harcerską pracą seniora.
W uzasadnionych i bardzo wyjątkowych przypadkach biorąc pod uwagę wykształcenie, doświadczenie i dotychczasowy przebieg służby instruktorskiej kandydata do stopnia, KSI ma prawo pominąć wymaganie na stopień opisując ten fakt w karcie próby. Przykładowo, jeśli ktoś był komendantem obozu 10 razy, to nie ma potrzeby wymagać od niego, aby był tym komendantem po raz jedenasty.
- Każda próba jest inna
Warto podkreślić, że każda próba instruktorska ma indywidualny charakter, określa indywidualną drogę do osiągnięcia przez instruktora lub kandydata na instruktora poziomu, który jest zawarty w idei odpowiedniego stopnia. I właśnie na poziomie konstruowania indywidualnych prób seniorów winno się odbywać uwzględnienie specyficznego charakteru ich służby. Jeszcze raz należy podkreślić, że indywidualizacji podlegają zadania próby, a nie jej wymagania.
W pełni indywidualne podejście do kandydata jest możliwe tylko wtedy, kiedy próba stanowi integralną całość, a nie zbiór kolejnych, niezwiązanych ze sobą zadań.
Satysfakcjonowanie
- Służba instruktorska
W świetle powyższego istotą stopnia instruktorskiego jest pełnienie służby, tak więc stopień instruktorski nie może być wykorzystywany jako narzędzie satysfakcjonowania starszyzny czy instruktorów, którzy wprawdzie robią rzeczy pożyteczne dla Związku, jednak nienadające się do zakwalifikowania jako służba instruktorska (wychowawcza). Sama służba instruktorska też nie wystarczy – aby mogła być ona uznana jako zdobywanie stopnia musi spełniać wymogi próby, być zaplanowana, rozwijająca, zgodna z systemem stopni instruktorskich.
- Stopnie instruktorskie nie są nagrodą za osiągnięcia
Uznaniu dorobku służą m.in.: Krzyż za zasługi dla ZHP, Odznaka „Zasłużony Instruktor Chorągwi…”, odznaki „Zasłużony dla hufca…”, listy gratulacyjne i inne odznaczenia środowiskowe.
- Przygotowanie do służby
Należy ponadto pamiętać, że realizacja próby na stopień instruktorski jest także etapem przygotowania instruktora do pełnienia coraz poważniejszych zadań wychowawczych. Dobre zaplanowanie próby na stopień uwzględnia zatem nie tylko czas próby, ale również dłuższy okres po jej zamknięciu. Moment zamknięcia próby i przyznanie stopnia jest więc mniej końcem pewnego etapu, a bardziej początkiem podjęcia nowych, poważniejszych zadań.
- Negatywne zamknięcie próby
Z definicji próby wynika, że może ona zakończyć się niepowodzeniem. KSI staje wtedy przed dylematem, czy jeśli zakwestionuje poziom planowanych czy już zrealizowanych zadań, nie zniechęci instruktora do dalszej pracy.
Dzieje się tak wtedy, kiedy zadania są zrealizowane słabo, na poziomie niegwarantującym osiągnięcia założonego celu i spełnienia wymagań próby. Nie chodzi przecież o to, że coś robić, ale żeby coś ZROBIĆ. I zrobić to dobrze. Sytuacje takie są głęboko analizowane przez KSI, która z jednej strony powinna pomóc poprawić próbę, zaproponować nowe zadania, a z drugiej powinna dbać o wysoki poziom kadry. Decyzja o zamknięciu negatywnym jest ostatecznością.
Bardzo często odpowiedzialność za taką sytuację przerzucana jest na KSI, a nie na kandydata i jego opiekuna. W tym wypadku KSI traktowana jest jako wróg, unicestwiający harcerstwo. Czy jednak obniżenie wymagań, czy przyzwolenie na bylejakość, jest gwarantem działalności gromady, drużyny, szczepu, kręgu, hufca?
- Jeszcze raz o tym, kto jest najważniejszy
Często w takich przypadkach zaczynają grać emocje. Pamiętajmy jednak, że instruktorzy wychowują nasze dzieci, a przecież oczywiste jest, że chcielibyśmy, aby robiły to osoby właściwie przygotowane. Prawdziwym uhonorowaniem wychowawcy są sukcesy jego wychowanków, a nie podkładka pod harcerskim krzyżem. Uważam, i chyba wielu zgodzi się ze mną, że funkcja drużynowego jest najbardziej satysfakcjonującą funkcją w harcerstwie.
Czy to, co robię lub planuję robić, to służba instruktorska?
Treścią próby na stopień ma być służba instruktorska. Wystarczy zatem zajrzeć do idei danego stopnia (patrz załącznik) i jego wymagań, i odpowiedzieć sobie na poniższe pytania:
- Ważne pytania, na które odpowiedź powinna być twierdząca
- Czy mam okazje być wzorem dla harcerzy?
- Czy pracuję z zespołem dzieci lub instruktorów?
- Czy w swojej pracy stosuję metodę harcerską?
- Czy wspieram drużyny, namiestnictwa i zespół kadry kształcącej w moim hufcu?
- Czy biorę udział w życiu hufca?
- Czy znam problemy mojego harcerskiego środowiska?
- Czy jestem opiekunem próby instruktorskiej?
- Specyfika kręgów seniorów
Obowiązujący system stopni instruktorskich jest na tyle elastyczny, że w pełni pozwala uwzględnić w próbach instruktorskich służbę w kręgach seniorów oraz zadania na rzecz kultywowania tradycji i propagowania historii harcerstwa itd. Tym, co różni instruktora od „zwykłego” członka starszyzny, jest umiejętność świadomego wykorzystania owej tradycji i historii do działań wychowawczych.
W próbach seniorów bardzo często pojawiają się zadania przybierające formę dokumentowania historii. Ważniejsze od samego opracowania tematu jest przekazanie wartości w nim ukazanych harcerzom i instruktorom poprzez stwarzanie sytuacji, w których młody człowiek może budować swoją tożsamość poznając historię i tradycje, w których poznaje wzorce osobowe zgodne z harcerskimi ideałami. Główną treścią zadania powinna być zatem wieczornica, spotkanie instruktorskie, wystawa zdjęć, trasa rajdu, artykuł w hufcowej gazetce, cykl zbiórek, wycieczka do miejsc związanych z danym tematem lub inna, spośród wielu form harcerskiej pracy.
- Uważnie przeczytaj ideę stopnia
Można wyobrazić sobie sytuacje, kiedy około 70% zadań w próbie na stopień podharcmistrza dotyczyło pracy w drużynie, lub kiedy podobna ilość zadań w próbie przewodnikowskiej dotyczyło rozwoju osobistego i walki z własnymi wadami. Pozwalając sobie na pewne uogólnienie można powiedzieć, że w pierwszym przypadku ktoś planował próbę phm., a wyszła pwd., w drugim – miało być pwd., a wyszła HR. Jest to przykład niezrozumienia idei poszczególnych stopni.
- Skąd widomo, że obraliśmy właściwą drogę?
Trafnie ujął to Andrzej Poniedzielski, który powiedział: „Człowiek stawia sobie pytania: Co trzeba, co można, i co chce się robić? Szczęściem jest taki stan, w którym odpowiedź na te trzy pytania jest taka sama. W przypadku prób na stopnie „co trzeba” – to wymagania, „co można” – to potrzeby środowiska i warunki jakie ono stwarza, „co chce się robić” – to indywidualne predyspozycje i aspiracje zdobywającego stopień.
Jeśli te trzy obszary pokrywają się – to mamy właściwego człowieka, na właściwym miejscu. Jeśli nie – należy zastanowić się, czy właściwie rozumiemy ideę stopni instruktorskich.
- Odwracanie kota ogonem – jeszcze raz o celach
Formułowanie próby instruktorskiej nie powinno odbywać się według schematu: czytam kolejne wymagania i zastanawiam się, jakie zadanie zrealizować, aby je spełnić. Jest to odwracanie kota ogonem. Celem staje się zdobycie stopnia.
Kiedy jednak spojrzymy na swoje harcerskie plany na najbliższy rok, dwa, i w wymaganiach stopnia zaczniemy dostrzegać możliwość dobrego przygotowania się do realizacji tych planów, to świadczy to o tym, że istotne dla nas jest stawanie się instruktorem, a nie zdobycie stopnia. Myślimy o pracy z drużyną, a nie o zaliczaniu kolejnych zadań.
- Przewodnik - praktyka w drużynie
Punkt 5 wymagań na stopień przewodnika:
W okresie próby, w trakcie minimum 9-miesięcznej aktywnej pracy wychowawczej w gromadzie/drużynie, wykazał się umiejętnością stosowania Harcerskiego Systemu Wychowawczego w wybranej grupie wiekowej, w tym umiejętnościami:
- stosowania instrumentów metodycznych,
- stosowania systemu małych grup,
- tworzenia programu gromady/drużyny, jego realizacji i podsumowania,
- pracy z Prawem i Przyrzeczeniem / Prawem i Obietnicą,
- samodzielnego prowadzenia zbiórek,
- stosowania służby jako narzędzia pracy wychowawczej,
- stosowania zasad dotyczących umundurowania, musztry i ceremoniału harcerskiego,
- wykorzystania wiedzy zdobytej w harcerskiej literaturze i mediach w pracy wychowawczej (w tym przeczytanie minimum 3 książek)
oraz:
- współorganizował gry i formy pracy w terenie uwzględniające współdziałanie i współzawodnictwo,
- współorganizował wyjazdowe formy pracy wykorzystujące kontakt z przyrodą (w tym minimum 1 z nocowaniem),
- współorganizował obóz (kolonię) lub zimowisko dla gromady/drużyny i pełnił na nim funkcję,
- uczestniczył w prowadzeniu dokumentacji niezbędnej do działania gromady/drużyny,
- brał udział we współpracy ze środowiskiem działania – rodzicami, szkołą itp.
- uczestniczył w pozyskiwaniu wsparcia dla działalności gromady/drużyny.
Nieprzypadkowo ten punkt jest w wymaganiach najobszerniejszy i przytaczam go tutaj w całości – stanowi on bowiem sedno instruktorskiej służby. Jeśli ktoś nie wiąże swojej przyszłości w harcerstwie z pełnieniem funkcji przybocznego, drużynowego, lub szefa innego zespołu, to miejscem dla niego w ZHP jest starszyzna, której praca wspierająca kadrę drużyn jest równie wartościowa i potrzebna – ale nie jest wprost wychowawcza.
- Proporcje
Praca wychowawcza to jednak nie wszystko - dobra próba zawiera również zadania obejmujące rozwój i życie pozaharcerskie instruktora.
Sposób formułowania zadań
- Dlaczego zadania muszą być jasno i wyczerpująco opisane
Bywa, że wydaje nam się, że coś wiemy i rozumiemy. Kiedy jednak trzeba sformułować to na piśmie, to pojawia się trudność. Jak powiedział kiedyś wieszcz, język po to jest, aby nadać rzeczom właściwe znaczenie, poprzez właściwe ich nazwanie. Zadania próby czytają nie tylko zdobywający stopień, opiekun i członkowie KSI. Sami często sięgamy po to, co odkryli już inni. Próby stanowią dorobek środowiska, mogą być wykorzystane jako wzór, inspiracja lub pomoc, dlatego należy zadbać o to, aby zadania były tak zapisane, aby łatwo dało się zrozumieć ich celowość.
Nie bez powodu na początku niniejszego artykułu mówię o misji ZHP i jego celach. Świadomość celów jest przecież jedną z cech metody harcerskiej.
Łatwiej będzie sformułować, zrealizować i ocenić zadania, jeśli będziemy kierować się poniższymi zasadami (wszystkimi na raz). Zadania powinny być:
- Opisane szczegółowo, z jasno widocznym celem
Zadanie jest konkretne, jeżeli ktokolwiek czytający wie, czego dotyczy, jakie efekty są oczekiwane oraz co konkretnie zostanie zrobione.
Dlatego bardzo ważne jest, aby w opisie zadania znalazł się jasno określony cel – co chcę osiągnąć i po czym poznam, że to się udało.
Sformułowanie celów zadań jest pierwszym, bardzo ważnym krokiem do ich realizacji – łatwiej się je realizuje, jeśli wiadomo, o co chodzi. Zadania powinny być tak napisane, aby komisja stopni mogła ocenić, czy prowadzą do poziomu wynikającego z idei i wymagań stopnia.
Przykład źle sformułowanego zadania:
Podejmę stałą służbę w hospicjum.
Nie wiadomo, na czym ta służba ma polegać, jak często będzie pełniona ani jaki cel ma jej towarzyszyć. Czy chodzi o poznanie pracy hospicjum, pomoc pensjonariuszom, czy może o rozwój własnej postawy służby?
Przykład dobrze sformułowanego zadania:
Przez cały okres próby będę przynajmniej raz w tygodniu odwiedzać hospicjum przy ul. Strzałowskiej. Pomogę pracownikom hospicjum w organizacji wieczerzy wigilijnej dla pensjonariuszy. Zorganizuję, angażując do tego drużynę z mojego szczepu, wspólne śpiewanie kolęd z pensjonariuszami.
Zadanie ma jasno określony cel (pomoc i włączenie drużyny w służbę), konkretne działania oraz mierzalne efekty, które można łatwo ocenić po zakończeniu próby.
- Mierzalne
Z treści zadania powinna jasno wynikać odpowiedź na pytanie: Kiedy uznasz, że zadanie jest zrealizowane?
Przykład źle sformułowanego zadania:
Nawiążę współpracę z drużyną harcerską w miejscu mojego zamieszkania.
Przykład dobrze sformułowanego zadania:
Pomogę 43 DH w organizacji Dnia Dziecka. Będę odpowiedzialny za konkurs „Sztuka stara i nowa”.
- Atrakcyjne
Podejmowane działania powinny być ciekawe i wzbudzać chęć do działania. Należy rozbudzać w człowieku jego zdolności, próba musi być kreatywna, zadania muszą być rozwojowe dla kandydata, a nie rutynowe. Planując zadania próby warto wykorzystać własne zainteresowania do osiągania celów ZHP. Naszych podopiecznych łatwiej zarazić zaangażowaniem, jeśli sami robimy coś z prawdziwą pasją.
Przykład źle sformułowanego zadania:
Przygotuję i wygłoszę wykład „Harcerstwo w Małopolsce w okresie międzywojennym”.
Przykład dobrze sformułowanego zadania:
Przygotuję i przeprowadzę historyczną grę terenową „Harcerzem być! Jak to było 80 lat temu”.
- Realne
Realne zadanie to nie tylko takie, które da się zrobić, ale takie, które ma sens w Twojej rzeczywistości. Oznacza to, że:
- powinno odpowiadać na potrzeby Twojego środowiska – warto skonsultować treść zadania z programowcem hufca lub namiestnikami,
- powinno wynikać z podejmowanych i planowanych działań, a nie być sztucznie wymyślane na potrzeby próby. Czasem uważne czytanie wymagań pomaga dostrzec potrzeby, o których wcześniej nawet nie pomyślałeś.
Trudno tutaj wskazać konkretne przykłady, ponieważ są one bardzo uzależnione od sytuacji w środowisku.
- Terminowe
Muszą mieć określony termin lub okres (np. „przez cały okres próby”) realizacji. Często mobilizuje to do ich realizacji.
Podsumowanie
Nie pisz próby po to, by ją otworzyć. Piszesz ją po to, żeby coś w Tobie i wokół Ciebie się zmieniło.
Kiedy zadania wynikają z Twojej służby, odpowiadają na potrzeby środowiska i pozwalają Ci się rozwijać – próba staje się prawdziwą przygodą instruktorską. Opiera się wtedy na tym, co w harcerskim wychowaniu najważniejsze: służbie, braterstwie i pracy nad sobą. Jeśli wiesz, po co to robisz, jeśli umiesz nazwać swój cel – wtedy każda rozmowa z KSI stanie się spotkaniem partnerów, a nie egzaminem. Bo próba to nie test, tylko świadectwo Twojej służby.
We fragmentach poświęconych seniorom wykorzystałem materiały hm. Grzegorza Całka.
Tekst był opublikowany w miesięczniku „Czuwaj”.
Przeczytałem ten artykuł ponownie (kiedyś czytałem w Czuwaj). Przeczytałem z zaciekawieniem… i w pełni podtrzymuję moją rekomendację sprzed lat. Bo to ważny tekst – ujmuje sprawy z trochę innej strony niż większość poradnictwa dotyczącego SSI. I naprawdę jest dobry! Będę z niego korzystał przy okazji kształcenia opiekunów prób. Zachęcam do czytania i korzystania z niego w pracy instruktorskiej.